خسوف یا ماه گرفتگی یکی از رویدادهای نجومی است که هر از گاهی اتفاق می افتد. این واقعه در هر سال بین 0 تا 3 بار روی می دهد. امسال این پدیده در روز پنج شنبه دوم اسفند اتفاق می افتد که خسوف کاملی از ساروس 133 است. هرچند ماه گرفتگی نیمسایه ای ساعتی قبل از خسوف آغاز می گردد، اما به دلیل عدم حساسیت کافی چشم انسان، قادر به دیدن تغییر نورانیت ماه نیستیم.
می دانید که بدر در میان هلال‌هاي ماه دارای ویژگی‌هایی خاصی است که از آن جمله می توان به ایجاد پدیده خسوف دراین زمان اشاره کرد و یا اینکه ماه بدر در هنگام غروب خورشیدطلوع می کند و در تمام طول شب قابل رؤیت است و درست در هنگام طلوع خورشید غروب می کند. ماه گرفتگی یا همان خسوف هنگامی روی می دهد که ماه در فاز کامل خود قراردارد و از درون سایه زمین عبور کندو به بیان دیگر مرکز ماه و زمین و خورشید دقیقاً در یک راستا قرار بگیرند و از آنجایی که سایه، خود از دو بخش سایه و نیمسایه تشکیل می شود خسوف نیز دو مرحله نیمسایه ای و سایه کامل دارد.
ساروس نیز واژه ای بابِلی وبه معنای دوره است.هر ساروس شباهت‌هایی در خود و تفاوت‌هایی با دیگر ساروس‌ها دارد که از جمله به موقعیت ماه در گره(صعودی یا نزولی)و... در این زمینه می توان اشاره کرد.هر ساروس برابر با 18 سال و 11 روز و 7 ساعت و 49 دقیقه است. یعنی یک ماه و یا خورشید گرفتگی پس از گذشت این مقدار از زمان تکرار می شود. این عدد برای تکرار هر ساروس از محاسبه فصل مشترک یک دوره هلالی ماه با یک سال گره ای(6/346 شبانه روز) بدست می آید چرا که ماه باید در هنگام خسوف در حالت بدر باشد که تقریباً هر 5/29 روز یک بار رخ می دهد ودیگر آنکه خطی که دو گره (محل تقاطع مدار ماه و زمین) را به هم متصل می کند ،الزاماً به سمت خورشید باشد. ده‌ها ساروس بصورت همزمان در جریان هستند. بطور میانگین در یک بازه 1260 ساله، 70 گرفتگی رخ خواهد داد تا پرونده یک ساروس بسته شود و یک شماره آن در هر 18 سال تکرار می گردد.اخترشناسان مراحل خسوف را به سه نوع زیرتقسیم می کنند:
- خسوف نیمسایه ای که ماه تنها از درون نیمسایه زمین عبور می کند.
- خسوف جزئی : در این حالت قسمتی از ماه از درون سایه زمین عبور می کند و قرص کامل ماه تاریک نمی شود.
- خسوف کلی : در این حالت تمام قرص ماه تاریک می شود .
ماه درمدت 212/27 روز یک دور کامل به دور مدار خود می گردد و در این مدت خورشید در آسمان 30 درجه جابجاشده است و ماه نیازمند صرف 2 روز وقت است که این عقب افتادگی را جبران کند بنابراین یک ماه قمری 505/29 روز طول می کشد ولی مدار ماه نسبت به صفحه منظومه شمسی (مدار زمين) 5 درجه انحراف دارد و این نوسان 5 درجه ای همان علت عدم وقوع خسوف و کسوف در هر گردش هلالی است، البته این انحراف 5 درجه ای شاید به نظر ناچیز برسد ولی همین اختلاف ناچیز باعث می شود که ماه از 32000 کیلومتر بالاو پایین سایه زمین عبور نماید! شاید خالی از لطف نباشد که بدانیم 35 درصد از خسوفها از نوع نیمسایه ای و تنها 30 درصد جزیی و 35 درصد باقیمانده هم کلی هستند.
در طول یک گرفت زمین با سایه خود ماه را تاریک می‌كند در آن هنگام اگر ناظری بر سطح ماه وجود داشته باشد مشاهده خواهد كرد که هاله ای قرمزرنگ دور زمین را می پوشاند. هنگامی که ماه در مرحله خسوف کامل قرار دارد علاوه بر شعاع های نوری غیر مستقیمی که به آن می رسد نور خورشید ازفیلتری به نام جو زمین می گذرد. این فیلتر با جذب و پراكندگی اکثر پرتوهای آبی، مابقی نور که به رنگ قرمز است را ازخود عبور می دهد و این عبور باعث سرخ به نظر رسیدن سطح ماه می شود. شایان ذکر است که با توجه به مطالب ذکر شده اگر زمین اتمسفر نداشت ماه در طول گرفت کاملاً سیاه و بی فروغ می‌شد.
برخلاف خورشیدگرفتگی،رصد خسوف کاملاً بی خطر است و شما می توانید بدون استفاده از فیلترهای خاص (مگر فیلترهای رنگی برای تاثیرات ویژه در عکس‌ها) به لذت بردن از این پدیده بپردازید. پیشنهاد می کنیم اگر صرفاً قصد دیدن پدیده را دارید یک زیر انداز ، پوشش گرم و یک فلاکس چای داغ به همراه ببرید زیرا تجربه ثابت کرده که نوشیدن یک لیوان چای داغ در یک شب زمستانی سرد و در نزدیکی‌های صبحدم حرارت خاصی رابه راصد منتقل می کندوباعث می شود فعالیت خود را با تلاش مضاعف پی بگیرد.
زمان آغاز ماه گرفتگی بصورت جزیی ساعت 5:13 بامداد پنج شنبه 2 اسفند خواهد بود.خسوف ساعت 6:31 این صبحگاه کامل خواهد شد وتا ساعت 7:21 ادامه خواهد داشت. ساعت 8:39 نيز، ماه از سایه زمین خارج خواهد شد. بخش‌های شرقی قاره آفریقا، شمال شرق اروپا، بخش اعظم امریکا، کانادا، قطب شمال و امریکای جنوبی از جمله مناطقی هستند که این پدیده را بطور کامل مشاهده می کنند. در عوض قاره استرالیا، کره، ژاپن، فیلیپین، اندونزی، مالزی، بخش‌های زیادی از روسیه و اساساً شرق آسیا این واقعه را مشاهده نمی کنند. ایران، چین، هند و بسیاری از کشورهای آسیای میانه ، نیز بخشهایی از این ماه گرفتگی را شاهد هستند.مناطق شرق کشورمان در مرحله گرفت جزیی با طلوع خورشید روبرو خواهند شد و تهران و مناطق مرکزی کشور در آستانه کامل شدن این گرفت با روشنی هوا و نهایتاً طلوع خورشید ،این فرصت را از دست می دهند، ضمن آنکه ماه نیز بصورت گرفته غروب می کند. طلوع خورشید در همدان ساعت 6:56 است.
منجمان آماتور مرکز اخترشناسی ابن صلاح همدانی این بار نیز در صدد رصد این پدیده زیبا هستند و از ساعت 5 صبح روز پنج شنبه دوم اسفند ماه به انتظار خسوفی دیگر می نشینند. باشد که در این میان آسمان و شرایط جوی با آنان همراه باشد.
اکرم باقرپورامامی
مسئول مرکز اخترشناسی ابن صلاح همدانی